آذربایجان غربی در گذر زمان
انسان های اولیه که در این سرزمین زندگی می کردند،‌مسکن دایمی نداشتند و در گروه های کوچک در کنار مصب رودخانه ها و زمین های هموار پراکنده بودند . این جوامع با تولید محصولات کشاورزی آشنایی نداشتند و به همین سبب از میوه درختان و ریشه گیاهان و شکار حیوانات و صید ماهی تغذیه می کردند . با تغییر شرایط طبیعی در محیط زیستی و با فرا رسیدن سرما آن ها به غارهای طبیعی و پناه گاه های سنگی پناه بردند . بر اساس کاوش های باستان شناسی که توسط پروفسور » کارلتون استنلی کون» در غرب دریاچه ارومیه - در غار « تمتمه» - صورت گرفت ،‌مستنداتی در زمینه سکوت انسان در آذربایجان غربی به دست آمد. با توجه به مطالعات علمی ، این غار به دوره پارینه سنگی میانه تعلق دارد.
دیگر شواهد باستان شناسی از شکل گیری استقرارها و روستاهای اولیه در نقاط مختلف آذربایجان غربی مانند تپه « حاجی فیروز» ،‌تپه « جلبر» تپه « اهرنجان»، «گوی تپه » ، تپه « حسنلو» و دیگر تپه های باستانی این استان ، نشان از قدمت دیرینه سکونت انسان و شکل گیری فرهنگ و تمدن در این منطقه دارد.
آثار بدست آمده از حفاری های باستان شناسی و وجود کتیبه های گوناگون در این استان نشان می دهد جوامع انسانی ساکن در این منطقه در طول هزاره های دوم و اول ق . م با ساکنان مختلف فلات ایران وحتی خارج از فلات ایران ارتباطات گسترده ای داشته اند .
وجود حکومتهای (هوریان )،( لولوبیان )، ( گوتیان ) در تاریخ آذربایجان غربی نشان از پیشینه تاریخی و تمدنی کهن در این سرزمین دارد :

هوریان:این قبایل در بین کوه های زاگرس و دریاچه ارومیه می زیستند. آن ها در هزاره دوم ق.م در بین النهرین شمالی ، سوریه ، سراسر فلات ارمنستان و مغرب آذربایجان پراکنده بودند . نام این قوم در کتیبه «بغازکوی» مربوط به قرن پانزدهم ق.م آمده است.
لولوبیان: این قوم بخش وسیعی از قسمت «علیای رود» و «دیاله» را تا دریاچه ارومیه و حتی فراتر تا شمال غربی آن، اشغال کرده بودند . قوم لولویی از اقوام آسیایی نژاد بودند و با ایلامی ها قرابت داشتند. از پادشاهان معروف این قوم «آنوبانینی» (2200 ق.م) بود که سنگ نوشته ای از او بر صخره ای در سرپل ذهاب هنوز پابرجاست. این قوم در منطقه ای در جنوب غربی دریاچه ارومیه که در کتیبه های آشوری به نام « زاموآ» از آن یاد شده است ، حکومت داشتند.

نژاد

با توجه به مطالعات باستان شناسی ، سابقه سکونت در این نقطه از ایران زمین به هزاره نهم ق . م باز میگردد . در هزاره های دوم و سوم ق . م حکومتهایی در این سرزمین شکل گرفت که هنوز آثاری از آنها در تپه های باستانی وجود دارد . بعدها با ورود اقوام آریایی و اختلاط آنها ، این نژادها در هم آمیختند . پس از اسلام نیز اقوام دیگری از جمله ترکان و مغولان در این سرزمین سکنی گزیدند و با مردمان آن در آمیختند .

ادیان
بیشتر مردم آذربایجان غربی مسلمان و شیعه اثنی عشری هستند.مذهب تشیع در ارومیه و شهرهای شمالی این استان و تسنن در نواحی جنوبی آن متداول است . همچنین سایر اقلیت های مذهبی از جمله ارامنه و آسوریان نیز از پیش از اسلام در این منطقه زندگی می کنند . در حال حاضر عده ای از برادران و خواهران کلیمی مذهب نیز در آذربایجان غربی ساکن هستند .